मद्याच्या नमुना तपासणीत किरकोळ विक्रेत्यांवर कारवाई का? उत्पादनातील त्रुटीची जबाबदारी उत्पादकांवर निश्चित करण्याची मागणी
सीलबंद बाटलीतही प्रमाणात तफावत आढळल्यास रिटेल परवानाधारकांविरोधात गुन्हे दाखल करण्याच्या पद्धतीवर उद्योगाचे प्रश्नचिन्ह
मुंबई : महाराष्ट्रातील मद्यविक्री व्यवसायात उत्पादनाच्या गुणवत्तेची आणि मद्यातील अल्कोहोलच्या प्रमाणाची तपासणी करताना किरकोळ विक्रेत्यांची कायदेशीर जबाबदारी आणि उत्पादकांची कायदेशीर जबाबदारी यामध्ये स्पष्ट भेद करण्याची गरज असल्याची मागणी मद्य उद्योगातून होत आहे.
महाराष्ट्र राज्य उत्पादन शुल्क विभागाला नियमांनुसार मद्याचे नमुने घेऊन त्यांची तपासणी करण्याचे अधिकार आहेत. उत्पादन शुल्काच्या अधिकृत नियमावलीत उत्पादकांकडून तयार होणाऱ्या मद्याचे नमुने घेऊन ते रासायनिक विश्लेषकाकडे तपासणीसाठी पाठविण्याची तरतूद असल्याचे उपलब्ध अधिकृत दस्तऐवजांवरून दिसते. उत्पादकाने घोषित केलेल्या मद्याच्या अल्कोहोल प्रमाणाच्या संदर्भात नमुना तपासणीची प्रक्रियाही नियमावलीत नमूद आहे.
मात्र, उत्पादन शुल्क विभागाकडून किरकोळ विक्रीच्या ठिकाणी उपलब्ध असलेल्या सीलबंद बाटल्यांचे नमुने घेऊन त्यामध्ये अल्कोहोलचे प्रमाण किंवा इतर उत्पादनाशी संबंधित बाबींमध्ये तफावत आढळल्यास किरकोळ परवानाधारकांविरोधात प्रकरणे दाखल केली जातात, असे उद्योगकांची तक्रार आहे.
सीलबंद बाटलीतील उत्पादनाची जबाबदारी कोणाची? — उद्योगाचा मुख्य प्रश्न असा आहे की, उत्पादकाकडून अधिकृतपणे सीलबंद करून बाजारात पाठविण्यात आलेल्या बाटलीमध्ये उत्पादनाशी संबंधित कोणतीही त्रुटी आढळल्यास त्याची प्राथमिक जबाबदारी किरकोळ विक्रेत्यावर कशी येऊ शकते? सीलबंद बाटलीतील अल्कोहोलचे प्रमाण, उत्पादनाची रचना, लेबलवरील घोषित तपशील आणि उत्पादनाच्या गुणवत्तेशी संबंधित बाबी या उत्पादकाच्या उत्पादन प्रक्रियेशी निगडित असतात.
महाराष्ट्र उत्पादन शुल्क विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार देशी दारूच्या उत्पादनासाठी सीएल-१ हा उत्पादन परवाना आहे, तर किरकोळ विक्रीसाठी सीएल-३ परवाना आहे. म्हणजेच उत्पादन आणि किरकोळ विक्री या स्वतंत्र परवाना श्रेणी आहेत. त्यामुळे उत्पादनाच्या गुणवत्तेशी किंवा उत्पादनाच्या घोषित निकषांशी संबंधित दोष आणि किरकोळ विक्रेत्याच्या प्रत्यक्ष कृत्यातील दोष यामध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे, अशी उद्योगाची भूमिका आहे.
सीलबंद बाटली आणि उघडलेली बाटली — उद्योगाने या संदर्भात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा उपस्थित केला आहे. जर एखाद्या सीलबंद बाटलीत निर्धारित अल्कोहोलच्या प्रमाणापेक्षा तफावत आढळली आणि त्याच उत्पादन तुकडीतील इतर सीलबंद बाटल्यांमध्येही तीच तफावत आढळली, तर ही बाब उत्पादन प्रक्रियेशी संबंधित असल्याचे तपासणे आवश्यक आहे. अशा परिस्थितीत किरकोळ विक्रेत्याविरोधात कारवाई करण्याऐवजी संबंधित उत्पादक आणि त्या उत्पादन तुकडीची उत्पादन प्रक्रिया तपासणे, तसेच उत्पादकाच्या पातळीवर जबाबदारी निश्चित करणे आवश्यक असल्याचे उद्योगाचे म्हणणे आहे.
त्याचप्रमाणे, एखाद्या उघडलेल्या बाटलीत तफावत आढळल्यासही केवळ त्या आधारावर किरकोळ विक्रेत्याला दोषी धरण्याऐवजी त्याच उत्पादन तुकडीतील सीलबंद बाटल्यांचे स्वतंत्र नमुने घेऊन तुलनात्मक तपासणी करावी, अशी मागणी करण्यात येत आहे.
उघडलेल्या बाटलीबाबतही समान तत्त्व — उद्योगाचा आणखी एक युक्तिवाद असा आहे की, जर एखाद्या उघडलेल्या बाटलीत आढळलेली तफावत त्याच उत्पादन तुकडीतील सीलबंद बाटल्यांमध्येही आढळत असेल, तर ती तफावत उत्पादकाच्या उत्पादनाशी संबंधित असल्याचे प्रथमदर्शनी स्पष्ट होऊ शकते. अशा परिस्थितीत केवळ बाटली उघडी होती म्हणून किरकोळ विक्रेत्यावर जबाबदारी निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही, असे उद्योगाचे म्हणणे आहे. त्याऐवजी तपासात पुढील बाबी स्पष्ट कराव्यात: (१) बाटली कोणत्या उत्पादकाची आणि कोणत्या उत्पादन तुकडीतील आहे? (२) बाटली सीलबंद होती का? (३) सीलमध्ये छेडछाड झाल्याचे पुरावे आहेत का? (४) त्याच उत्पादन तुकडीतील सीलबंद बाटल्यांमध्येही समान तफावत आहे का? (५) नमुन्याच्या तपासणीचा अधिकृत प्रयोगशाळा अहवाल काय सांगतो? (६) उत्पादनाच्या ठिकाणी उपलब्ध असलेल्या त्याच उत्पादन तुकडीतील नमुन्यांशी तुलना केली आहे का? (७) किरकोळ विक्रेत्याने मद्य पातळ केले किंवा भेसळ केल्याचा स्वतंत्र पुरावा आहे का?
किरकोळ परवानाधारक "उत्पादक" नाही — उद्योगाच्या म्हणण्यानुसार, किरकोळ विक्रेत्याची भूमिका मुख्यतः परवानाधारक उत्पादनाची विक्री आणि साठवणूक करण्यापुरती असते. महाराष्ट्र उत्पादन शुल्क विभागाच्या परवाना वर्गीकरणातही देशी दारूचे उत्पादन आणि किरकोळ विक्री यांसाठी स्वतंत्र परवाने आहेत. त्यामुळे उत्पादनाच्या अल्कोहोलच्या प्रमाणात किंवा उत्पादनाच्या निर्धारित निकषांमध्ये झालेल्या त्रुटीची जबाबदारी ठरवताना उत्पादन करणाऱ्या व्यक्ती किंवा कंपनीची जबाबदारी आणि केवळ उत्पादन विकणाऱ्या किरकोळ परवानाधारकाची जबाबदारी स्वतंत्रपणे तपासली जावी, अशी मागणी आहे.
"उत्पादनाची जबाबदारी" स्पष्ट करण्याची मागणी — मद्य उद्योगाकडून आता उत्पादन शुल्क विभागाकडे उत्पादनाच्या पातळीवरील जबाबदारी आणि किरकोळ विक्रेत्याच्या पातळीवरील जबाबदारी यांचे स्पष्ट विभाजन करणारी तपासणी प्रक्रिया तयार करण्याची मागणी होत आहे. उत्पादनातील त्रुटी असल्यास उत्पादकाविरुद्ध कारवाई, तर किरकोळ विक्रेत्याने स्वतः मद्य पातळ करणे, भेसळ करणे, छेडछाड करणे किंवा इतर नियमभंग केल्याचा पुरावा असल्यास किरकोळ विक्रेत्याविरुद्ध कारवाई, अशी स्पष्ट चौकट असावी, अशी उद्योगाची भूमिका आहे.
तपासणीला विरोध नाही; जबाबदारी योग्य पद्धतीने निश्चित करण्याची मागणी — उद्योगाचा दावा असा नाही की मद्याच्या गुणवत्तेची किंवा अल्कोहोलच्या प्रमाणाची तपासणी करू नये. उलट, नियमांनुसार नमुना तपासणी आणि गुणवत्तेचे नियंत्रण आवश्यकच आहे, असे उद्योग मानतो. मात्र, तपासणीचा उद्देश उत्पादनातील दोष शोधणे हा असेल तर दोष ज्या स्तरावर निर्माण झाला आहे, त्या स्तरावर जबाबदारी निश्चित होणे आवश्यक आहे, अशी मागणी आहे. मद्य उद्योगाच्या मते, अशा पद्धतीमुळे एकीकडे ग्राहकांच्या सुरक्षिततेशी तडजोड होणार नाही आणि दुसरीकडे उत्पादनाशी संबंधित दोषांसाठी निष्कारण किरकोळ परवानाधारकांवर गुन्हेगारी कारवाई होण्याची शक्यता कमी होईल. "सीलबंद बाटलीतील उत्पादनाची गुणवत्ता ही उत्पादकाची जबाबदारी, तर बाटलीमध्ये छेडछाड किंवा मद्य पातळ केल्याचा पुरावा असल्यास विक्रेत्याची जबाबदारी — ही मूलभूत विभागणी तपासणी प्रक्रियेत स्पष्ट झाली पाहिजे," अशी भूमिका उद्योगातून मांडली जात आहे.