'ओल्ड मॉंक', 'रॉयल चॅलेंज'सह नामांकित मद्यब्रँडवर FSSAIची कारवाई; फ्लेव्हरिंग आणि लेबलिंगवर गंभीर आक्षेप
देशातील लोकप्रिय मद्यब्रँडच्या उत्पादनांवर FSSAIने केलेल्या कारवाईमुळे मद्य उद्योगात खळबळ; Old Monk, Royal Challenge, Antiquity Blue यांसह अनेक ब्रँडवर विक्रीबंदी किंवा नोटिसा.
देशातील लोकप्रिय मद्यब्रँडच्या उत्पादनांवर भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) केलेल्या कारवाईमुळे मद्य उद्योगात खळबळ उडाली आहे. Old Monk, Royal Challenge, Antiquity Blue, McDowell's No.1, Bagpiper Deluxe आणि Old Cask Deluxe XXX यांसह काही उत्पादनांच्या विक्रीवर FSSAIने निर्बंध घातले आहेत. संबंधित उत्पादनांमध्ये मानक मद्याच्या चव-वासाची नक्कल करणाऱ्या बाह्य कृत्रिम अथवा nature-identical flavouringचा वापर आणि काही उत्पादनांवरील लेबल दावे हे कारवाईचे प्रमुख मुद्दे असल्याचे केंद्र सरकारने स्पष्ट केले आहे.
FSSAIच्या म्हणण्यानुसार, रम किंवा व्हिस्कीची वैशिष्ट्यपूर्ण चव आणि सुगंध हे संबंधित कच्चा माल, fermentation, yeast activity, distillation आणि maturation यांसारख्या प्रक्रियांमधून निर्माण होणे अपेक्षित आहे. मात्र काही उत्पादकांकडून तयार उत्पादनाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण चवीची नक्कल करणारे flavouring पदार्थ बाहेरून वापरले जात असल्याचे प्रयोगशाळा तपासणीत आढळले. अशा उत्पादनांना त्यांच्या वास्तविक स्वरूपानुसार 'flavoured/premix' म्हणून लेबल करणे आवश्यक असल्याचे FSSAIचे म्हणणे आहे.
FSSAIने महाराष्ट्रातील मोहान रॉकी स्प्रिंगवॉटर, खोपोली या युनिटशी संबंधित Old Monk चे The Legend, Gold Reserve आणि XXX Matured Rum या तीन प्रकारांबाबत विक्रीबंदीचा आदेश जारी केला. FSSAIच्या अधिकृत निवेदनानुसार, प्रयोगशाळा अहवालांमध्ये बाह्य artificial किंवा nature-identical flavouringचा उल्लेख करण्यात आला आहे. याशिवाय Old Monk XXX Rum वरील '7 years old blended' या दाव्यावरही FSSAIने आक्षेप घेतला. नियमानुसार blended spiritच्या age claimसाठी मिश्रणातील सर्वात कमी वयाच्या spiritचा आधार घ्यावा लागतो. FSSAIच्या तपासणीनुसार या उत्पादनात प्रमुख घटक neutral, unmatured spirit असून matured rumचा वाटा 5 टक्क्यांपेक्षा कमी असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
Royal Challenge Whisky बाबतही FSSAIने स्वतंत्रपणे लेबलवरील दाव्यांवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. FSSAIच्या नोटिशीनुसार, उत्पादनाच्या लेबलवर 'matured in American oak casks' असा दावा करण्यात आला असला तरी उत्पादनातील मोठा भाग non-matured spirit असल्याचे नियामकाने नमूद केले. त्यामुळे हा दावा ग्राहकांची दिशाभूल करू शकतो, असा FSSAIचा आक्षेप आहे. Royal Challenge आणि Antiquity Blue या उत्पादनांवर मध्य प्रदेशातील United Spiritsच्या उत्पादन युनिटशी संबंधित कारवाई करण्यात आली आहे.
FSSAIच्या अधिकृत निवेदनानुसार कारवाईचा व्याप्ती पुढील उत्पादनांपर्यंत आहे: Mohan Rocky Springwater, Khopoli — Old Monk (The Legend, Gold Reserve, XXX Matured Rum); United Spirits, Baramati — McDowell's No.1 Rum; INBREW Beverages, मध्य प्रदेश — Bagpiper Deluxe Whisky, Old Cask Deluxe XXX Rum; Associated Alcohol & Breweries, मध्य प्रदेश — Central Province Whisky, McDowell's No.1 Celebration Matured XXX Rum; United Spirits, मध्य प्रदेश — Antiquity Blue Whisky, Royal Challenge Whisky. FSSAIने गोव्यातील Mandexi Distilleries & Breweries येथेही तपासणी व sampling केल्याचे सांगितले असून महाराष्ट्रातील आणखी सहा उत्पादकांना नोटिसा बजावण्यात आल्याची माहिती अधिकृत निवेदनात आहे.
या कारवाईनंतर संबंधित उद्योगाकडून उत्पादनांचे लेबल आणि लागू असलेल्या नियमांबाबत वेगवेगळे आक्षेप मांडण्यात आले आहेत. United Spiritsने FSSAIच्या कारवाईसंदर्भात हा industry-wide concern असल्याचे म्हटले असून संबंधित प्रकरण न्यायालयात आव्हान दिले आहे. त्यामुळे नियामकाचा आक्षेप आणि उत्पादकांची भूमिका यांच्यातील कायदेशीर व नियामक प्रक्रिया अद्याप महत्त्वाची ठरणार आहे.
दरम्यान, Old Monkच्या विक्रीवरील FSSAIच्या आदेशाला मोहान रॉकी स्प्रिंगवॉटरने मुंबई उच्च न्यायालयात आव्हान दिले आहे. न्यायालयाने तत्काळ अंतरिम दिलासा देण्यास नकार दिला असून सुधारित लेबल सादर करण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. उत्पादकाने '7 years old blended' हा उल्लेख काढून टाकण्यास आणि added flavourची माहिती अधिक ठळक करण्यास सहमती दर्शवली आहे. FSSAIने मात्र सध्याच्या स्वरूपातील उत्पादनाला 'rum' म्हणून विक्री करता येते का, यावर आक्षेप कायम ठेवला आहे.
या कारवाईमुळे केवळ काही लोकप्रिय ब्रँडच्या विक्रीपुरता विषय मर्यादित राहिलेला नसून मद्याची व्याख्या, maturation, flavouring, blended spirits आणि ग्राहकांसाठी लेबलवरील माहिती किती स्पष्ट असावी, याबाबत व्यापक प्रश्न निर्माण झाले आहेत. विशेषतः देशात मोठ्या प्रमाणावर विक्री होणाऱ्या IMFL उत्पादनांच्या manufacturing process आणि labellingवर FSSAIची तपासणी वाढण्याची शक्यता या प्रकरणामुळे अधोरेखित झाली आहे.
महत्त्वाचे: FSSAIची कारवाई विशिष्ट उत्पादनांच्या संबंधित manufacturing units आणि उपलब्ध प्रयोगशाळा अहवालांवर आधारित आहे; त्यामुळे एखाद्या ब्रँडचे प्रत्येक उत्पादन किंवा प्रत्येक उत्पादन युनिट याच आदेशाच्या कक्षेत आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
स्रोत (Sources)
- Press Information Bureau (PIB), Government of India — FSSAIच्या कारवाईबाबत अधिकृत प्रसिद्धीपत्रक
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293484&lang=1®=1 - Reuters — Diageo, Inbrew आणि इतर मद्य कंपन्यांच्या उत्पादनांवरील FSSAI कारवाईचा वृत्तांत
https://www.reuters.com/world/india/india-bars-some-diageo-inbrew-liquor-over-flavouring-violations-2026-08-02/ - India Today — Royal Challenge Whiskyच्या maturation claim संदर्भातील FSSAI कारवाई
https://www.indiatoday.in/india/story/royal-challenge-whisky-fssai-ageing-claim-diageo-label-scrutiny-2966574-2026-08-08 - The Indian Express — Old Monk, FSSAI आदेश आणि Bombay High Courtमधील प्रकरण
https://indianexpress.com/article/legal-news/made-using-rum-flavouring-fssai-informs-bombay-high-court-old-monk-cant-be-sold-as-rum-10864639/