ड्राय स्टेट, ओले वास्तव : संपूर्ण दारूबंदीनंतरही बिहारमध्ये ₹१४१ कोटींची दारू जप्त
जानेवारी ते मे २०२६ दरम्यान १७.५३ लाख लिटर अवैध दारू जप्त; ५६,९०४ जणांना अटक — बिहारच्या दारूबंदी धोरणाची परिणामकारकता पुन्हा चर्चेत
पाटणा : बिहारमध्ये संपूर्ण दारूबंदी लागू होऊन जवळपास एक दशक उलटले असले तरी राज्यात अवैध मद्यव्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर सुरू असल्याचे चित्र समोर आले आहे. बिहार मद्यबंदी व अंमली पदार्थ प्रतिबंधक विशेष पथकाने (Bihar Prohibition and Anti-Narcotics Task Force) जाहीर केलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, जानेवारी ते मे २०२६ या कालावधीत अंमलबजावणी यंत्रणांनी सुमारे ₹१४०.९५ कोटी किमतीची १७.५३ लाख लिटर अवैध दारू जप्त केली. या कारवाईमुळे कठोर दारूबंदी कायदा अस्तित्वात असतानाही राज्यातील भूमिगत मद्यतस्करीचे मोठे जाळे उघड झाले आहे.
एप्रिल २०१६ पासून बिहार हे संपूर्णपणे 'ड्राय स्टेट' आहे. बिहार मद्यबंदी व उत्पादन शुल्क कायद्यानुसार राज्यात मद्याचे उत्पादन, विक्री, वाहतूक, साठवण आणि सेवन यावर पूर्ण बंदी घालण्यात आली आहे. सार्वजनिक आरोग्य सुधारणे, गुन्हेगारी कमी करणे आणि मद्यपानामुळे निर्माण होणाऱ्या सामाजिक समस्यांवर नियंत्रण मिळवणे हा या धोरणामागील प्रमुख उद्देश होता.
मात्र, नुकत्याच समोर आलेल्या जप्तीच्या आकडेवारीवरून दारूबंदीमुळे मद्याची मागणी कमी झालेली नसल्याचे स्पष्ट होत आहे. उलट, संपूर्ण राज्यात आणि सीमावर्ती भागात सक्रिय असलेल्या बूटलेगर्स आणि मद्यतस्करांच्या विस्तृत जाळ्याविरोधात अंमलबजावणी यंत्रणांना सातत्याने संघर्ष करावा लागत आहे.
अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, २०२६ च्या पहिल्या पाच महिन्यांत जप्त करण्यात आलेल्या दारूमध्ये ८ लाख लिटरहून अधिक देशी दारू आणि ९.५ लाख लिटरपेक्षा अधिक विदेशी मद्याचा समावेश होता. याच कालावधीत दारूबंदीशी संबंधित गुन्ह्यांमध्ये ५६,९०४ जणांना अटक करण्यात आली असून संघटित मद्यतस्करीविरोधातील धाडीही अधिक तीव्र करण्यात आल्या.
या कारवाईचा फोकस कथित दारू माफियांवरही ठेवण्यात आला आहे. अवैध मद्यव्यवसायाची साखळी मोडून काढण्यासाठी संघटित तस्करीशी संबंधित मालमत्ता जप्त करण्याची प्रक्रिया बिहार सरकारने सुरू केली आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, एवढ्या मोठ्या प्रमाणात दारू जप्त होणे हे बिहारमध्ये मद्याची मागणी अद्याप कायम असल्याचे आणि समांतर काळ्या बाजाराची मजबूत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे द्योतक आहे. वारंवार होणाऱ्या अशा कारवायांमुळे दारूबंदीने आपले मूळ उद्दिष्ट साध्य केले आहे की फक्त मद्यविक्रीला अवैध मार्गावर ढकलले आहे, याबाबत पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे.
एकीकडे प्रशासनाकडून कठोर अंमलबजावणी सुरू असताना, तर दुसरीकडे तस्करांकडून नवनवीन मार्गांचा वापर करून कायद्याला चकवा देण्याचे प्रयत्न सुरूच आहेत. त्यामुळे बिहारची दारूबंदी ही भारतातील मद्यनियमनाच्या धोरणांपैकी सर्वाधिक चर्चेत आणि अभ्यासाचा विषय ठरलेली धोरणात्मक प्रयोगांपैकी एक मानली जात आहे.